Thứ hai, 8/7/2013, 10:28 (GMT+7)

Sự sa đọa trong 'The Great Gatsby'

Gatsby vĩ đại là vì Gatsby có một ý chí hướng thượng kinh khủng, hướng đến chỗ xứng đáng được với nữ thần của mình, Daisy.

Nhị Linh

Những bữa tiệc trong The Great Gatsby ấy dậy mùi decadence (thời suy đồi), fin de siècle (cuối thế kỷ), mà Moulin Rouge, Montmartre chính là một biểu tượng, nhưng chúng cũng như thể bước thẳng ra từ tiểu thuyết Satyricon của tác gia Petronius, những bữa tiệc của nhân vật Trimalchio (một người nô lệ được trả tự do và trở nên giàu có): Petronius đã miêu tả cực kỳ tinh vi sự xa hoa của đời sống La Mã. Cộng thêm nữa: ông chủ lâu đài vừa từ tòa lâu đài nghiêm ngắn, chuẩn mực với những gia nhân tôi tớ đi lại đều răm rắp lao thẳng tới cuộc truy hoan điên loạn. Suy đồi kiểu cuối thế kỷ và Suy đồi La Mã trộn lẫn vào với nhau theo một lối vô cùng cynical (hoài nghi, cay độc): cynicalsatirical (chiêm biếm, trào phúng) là hai phương diện tâm lý trọng yếu của những nhà văn hiện đại, mà Scott Fitzgerald là một thành viên xuất sắc.

Bởi The Great Gatsby cũng là một magnum opus (tác phẩm chính) của văn chương phương Tây, nên dự đồ của nó cũng không hề nhỏ. La Mã là một mẫu hình, vì để nói đến lost world (một thế giới đã mất), không gì hiệu quả hơn là khéo léo đưa các yếu tố cổ xưa của văn hóa phương Tây vào. Đạo diễn Baz Luhrmann đã cực kỳ khéo léo với một chi tiết nhỏ: ở đoạn đầu, khi miêu tả Nick Carraway mộng ước trở thành nhà văn, có lúc Nick nhấc một quyển sách lên, đó là Ulysses: vừa là Ulysses gợi đến cả một truyền thống mưu mẹo của Hy Lạp, vừa là Ulysses của James Joyce.

Điều này hoàn toàn không phải ngẫu nhiên. Khi viết về Scott Fitzgerald, Frédéric Beigbeder nói: "Người ta thường cho Scott Fitzgerald là một nhà văn đậm chất trữ tình kiểu mềm mại, hay cổ điển theo lối tao nhã, nhưng thật ra, cũng như mọi thiên tài, ông đã không ngừng cách tân và xô đổ trật tự có sẵn. Fitzgerald và Joyce thì cũng là cùng một trận đánh mà thôi" (Premier bilan après l’apocalypse). Fitzgerald và Joyce từng gặp nhau tại Paris quanh thời điểm Fitzgerald viết The Great Gatsby.

Mọi khung cảnh quan trọng trong bộ phim đều được quay với chủ ý cực kỳ hài hòa, đối xứng, thể hiện một mỹ cảm chuẩn mực, lâu đời của văn hóa phương Tây, đến cả khung họa tiết ở đoạn générique và đoạn credits (ý chỉ những đoạn giới thiệu) về diễn viên cũng như đoàn làm phim, cực kỳ cân bằng ở trong toàn bộ tính chất vàng son của nó.

Có sa đọa, thì tức là phải đã có đỉnh cao, và ở đây ta đứng trước câu hỏi: tại sao nhan đề cuốn sách này lại là "The Great Gatsby"? Trả lời câu hỏi này không dễ, vì sự mù mờ là quá lớn - ngay bản thân Scott Fitzgerald cũng chưa chắc trả lời thấu đáo được.

Câu trả lời của tôi là "The Great Gatsby" là một cấu trúc có thể hiểu lệch đi, thành "Gatsby The Great", một cái gì tương đương với một đế hiệu. Trong tiếng Pháp tình hình sáng sủa hơn nhiều: cuốn sách được dịch ra thành "Gatsby Le Magnifique".

Bởi vì Gatsby là một ông vua, có một địa vị cao đến chóng mặt, cái chóng mặt ấy được Baz Luhrmann, tận dụng lợi thế thị giác của mình, diễn đạt rất hay bằng cách luôn luôn để cho Gatsby ở trên cao còn Nick Carraway ở dưới thấp; ngay từ đầu đã như vậy khi hai người còn chưa quen nhau, nhưng sau đó rồi, thường xuyên có cảnh Nick đứng ở dưới nhìn lên Gatsby ở ban công, kể cả khi nói câu kinh điển ở đoạn cuối thì vẫn là Nick ở dưới đất, Gatsby ở trên cao.

"The Great Gatsby" là một câu chuyện về Chúa được tua nhanh chóng mặt. Scott Fitzgerald viết nó khi đang ở đỉnh cao, vài năm sau tác phẩm đầu tay This Side of Paradise. Ở một nơi nào đó, chi tiết ấy bị giấu đi, đã có một thỏa thuận mà Jay Gatsby ký với quỷ: trong một xã hội kiểu Mỹ hồi ấy, bước chân vào hàng nhà giàu mấy thế hệ là điều bất khả, nên chỉ có một đường là trở thành Chúa, hy sinh năm tháng, hy sinh tình yêu. "The Great" mang cả hai hàm ý, mỉa mai và chân thực, trong đó phần chân thực mới là đáng nói: Jay Gatsby vĩ đại là vì Gatsby có một ý chí hướng thượng kinh khủng, hướng đến chỗ xứng đáng được với nữ thần của mình, Daisy. Đó là một thứ gì đó không hẳn là tình yêu. Trong bộ phim, những trường đoạn có Gatsby thật xuất sắc: tính chất kịch lộ liễu, phô trương, nét mặt nhại vẻ charismatic (lôi cuốn), những vụng về của một con người không giỏi xoay xở trong thế giới bình phàm...

Vì thế giới của Gatsby là một thế giới lý tưởng: hãy để ý đến nhan đề cuốn tiểu thuyết đã khiến Fitzgerald trở nên nổi tiếng, This Side of Paradise. Một vị Chúa bị đọa khỏi thiên đường, khỏi cõi lý tưởng đã mất, đó chính là chủ đề đeo đẳng Fitzgerald, suốt một cuộc đời. Tender Is the Night thì rồi, nhưng nhất là các truyện ngắn.

Tôi rất nhớ một câu chuyện vô cùng hay của Scott Fitzgerald: "Viên kim cương to bằng khách sạn Ritz". Giữa một cõi đồng không mông quạnh có một nơi rất nhiều kim cương, trong đó có viên kim cương cực kỳ to, như khách sạn Ritz. Nhưng rồi nơi ấy, thế giới ấy sụp đổ, mọi thứ biến mất. Chua chát và hẫng hụt khủng khiếp. Chứng kiến nhưng không được hưởng, đó là định mệnh của những con người kiểu Gatsby, định mệnh theo kiểu lên đỉnh cao rất nhanh rồi sa đọa cũng vô cùng nhanh.

Bình luận về điều này, Beigbeder viết: "Nếu là ngày nay, hẳn Fitzgerald sẽ viết 'Một viên kim cương to bằng World Trade Center'". Cũng Beigbeder viết một điều rất hay: "Tác giả đã tiên liệu trước cuộc đời trong tương lai của mình. Ông hiểu rằng thời trẻ mình đã viết ra tương lai chính mình, khi ông cười cợt những kẻ suy sụp".

Trong cái thế giới ấy, đúng hơn là trong cái dõi nhìn về một thế giới đã mất ấy, những yếu tố đặc biệt nổi bật ở Fitzgerald là: xa hoa, phù phiếm, tình yêu. Đương nhiên là chúng bí ẩn, và không chịu bất kỳ phán xét nào.

Và rất hãi hùng với những cái nhìn của phàm nhân bảo thế này là xấu xa vậy nọ là hời hợt, cái phàm nhân vì thiếu độ cao nên chăm bẵm "chiều sâu" nhằm cố lấy độ sâu sắc đo độ cao, chỉ là không cùng hệ đo lường mà thôi.

Ấy là giả dụ trong thế giới ấy những cảm giác kiểu "hãi hùng" còn có chút ý nghĩa gì.

Vài nét về tác giả:

Chia sẻ bài viết qua email
`


Store Ngôi sao

Gửi email cho tác giả

  • Store Ngôi sao

    Cảm ơn bạn đã trải nghiệm phiên bản mới của ngoisao.net. Tất cả những ý kiến đóng góp của bạn sẽ giúp chúng tôi cải thiện, tối ưu sản phẩm.

    Mức độ hài lòng của bạn về phiên bản mới?

    Không hài lòng

    Rất hài lòng

    Tại sao bạn lại đánh giá như trên?