Bí mật đường luồn trong phố cổ

Đang ở phố này, chỉ qua mấy hộ dân, những căn gác “bạc màu thời gian”, những bậc thang tối tăm còn in dấu nét cổ xưa, người ta có thể bước sang con phố khác, đoạn đường đi mất chừng 10 phút.

Đường luồn là cách lũ nhóc phố cổ Hà Nội vẫn quen gọi những số nhà có thể thông từ phố này sang phố khác. Không biết từ khi nào, những ngóc ngách trong các dãy nhà đã trở thành “thiên đường” của trò ú tìm mà đám con nít ở đây thường rủ nhau chơi. Đến ngày hôm nay, đường luồn vẫn còn và khiến bất kỳ ai khi bước vào khám phá đều cảm thấy bỡ ngỡ - ngay trong lòng những căn nhà yên bình, cổ kính còn lưu giữ nét đặc sắc của mảnh hồn thời gian.

Theo chân một gã dân phố cổ “xịn”, cả đoàn thám hiểm gồm 5 người làm cuộc hành trình đi tìm nét độc đáo trong những con phố nhỏ. Điểm xuất phát mà cả đoàn theo “hướng dẫn viên” Hiệp đi là vào số nhà 57 Hàng Ngang. Ngay bên cạnh nhà này là cửa hàng bán ô mai gia truyền. Thấy nhóm người lạ mặt, lỉnh kỉnh đồ đạc như những gã du lịch ba lô, người bán hàng không khỏi lạ lẫm, dè chừng. Một người trong đoàn giả đò gật đầu chào anh ta tỏ ra thân thiện nhưng nhân thể đó, người này có cớ đi theo nhằng nhằng sau cả nhóm.

Dường như không để ý đến vị “chủ nhà” không hiếu khách, Hiệp vẫn đủng đỉnh dẫn nhóm bạn đi trên những bậc thang gỗ ọp ẹp lên tầng hai. Lòng vòng qua những ô cửa tối, bé, đoàn lại đi xuống một chiếc cầu thang khác hun hút cuối số nhà đi sang ngõ Nội Miếu. Ai cũng không giấu nổi sự ngạc nhiên lạ lùng khi đang ở chỗ này rồi bỗng chốc lại sang nơi khác chỉ qua mấy khu cầu thang gỗ. Dừng lại đầu ngõ, Hiệp dặn cả đoàn: “Lần sau đi, các cậu không phải chào hỏi người ta đâu, vì như vậy họ biết ngay mình ở nơi khác tới”.

Hành trình tiếp theo, đoàn đi vào ngay số nhà bên cạnh. Mới đầu nhìn, ai cũng nghĩ chỉ có một hộ gia đình ở, nhưng không phải vậy. Bên trong căn hộ này, còn rất nhiều gia đình khác sinh sống. Những căn nhà được chia đều thò ra, thụt vào nằm san sát nhau trong cùng một số nhà. Lòng vòng qua chúng, lên xuống những chỗ tối đen như mực, ngoằn ngoèo, mọi người lại thấy ngay phố Hàng Đường qua ánh đèn của một cửa hàng sáng đèn.

Nghe Hiệp kể, trước đây quanh những phố Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Đường, Hàng Bồ…, những đường đi thông từ nhà này sang nhà khác, từ phố nọ sang phố kia như vậy còn rất nhiều. Những năm của thế kỷ trước, khi phố phường vẫn thưa thớt, cửa hàng ít, bách hóa nhiều, trẻ con vẫn chơi trốn tìm qua các ngõ sâu, các số nhà hun hút, bí ẩn như vậy. Trước đây, số nhà 53 Hàng Ngang, tầng một là bách hóa, số nhà 25 là một xưởng may lớn, số nhà 47 Hàng Đường dài thông sang cả Hàng Buồm; hay như bên phố Hàng Bạc có nhà số 86, 92 và 102 đi được sang ngõ Hài Tượng (giờ chúng bị lấp bằng nhà ở).

Cụ ông Phạm Tiến Hậu, năm nay đã vào bậc tiền bối “xưa nay hiếm”, sống trên một căn gác cũ kỹ ở trong ngõ Nội Miếu. Theo lời kể lại, thời niên thiếu của cụ, quanh ngõ nơi đây, người Tàu vẫn ở chung với người Việt. Cả phố có rất đông dãy nhà thổ dành cho cả quan Tây, quan Nhật và mấy ông Phán, ông Ký, Huyện. Họ ra vào nơi này tấp nập như một cái chợ để chơi bời. Dạo đó, hễ nhìn thấy trẻ con trong ngõ, đám lính liền bạt tai, đá đít, hoặc trêu ghẹo phụ nữ. Những lần họ quấy phá, bà con cứ phải dùng các vật dụng là xoong nồi gõ ầm ĩ đuổi đi.

Theo cụ Hậu, phố Lương Ngọc Quyến khi ấy chỉ là một con ngõ cụt, chặn ngang phố chỗ nhà nghệ sĩ Bằng "Hói" bán bánh trôi Tàu bây giờ. Ngày ấy, nó là một hiệu cao lâu của Tàu. Về sau này, người Pháp mở phố Hàng Giày thông sang Ngõ Gạch, hiệu đó đã bị phá bỏ. Riêng ngõ Nội Miếu trước đây vốn không chỉ thông sang cả phố Hàng Đường mà còn hẳn một ngõ lớn đi ra ngay giữa phố Hàng Bạc, song cũng đã bị bít kín lại.

Mở rộng ra, nói về địa giới không gian khu phố cổ có thể coi đó là hình tam giác cân có đỉnh phố Hàng Than, cạnh phía đông là đê sông Hồng, phía tây phố Hàng Cót, Hàng Điếu, Hàng Da nối với trục Hàng Bông – Hàng Gai – Cầu Gỗ. Sử sách còn ghi, trước khi người Pháp đến, các phố đều có chung một dáng dấp, chi chít ngang dọc kiểu bàn cờ, phần lớn mang tên gọi những mặt hàng sản xuất, kinh doanh.

Một nhà sử học cho biết, Hà Nội trước đây vốn là một cái chợ Lớn, Kẻ Chợ. Ngoài nét văn hóa đình chùa, còn lại là yếu tố phường hội. Điều này đã tạo nên tập quán xây nhà hình ống dài, sâu và có cổng sau hướng ra sông. Về sau này, do yếu tố lịch sử, những ngôi nhà một chủ đó trở thành nhà của nhiều người. Muốn đi qua nhà này phải đi qua nhà khác. Nhà dài và nhiều chủ, nên người ta chia nhỏ ra và mới có chuyện còn lại những con đường luồn ngay trong lòng phố cổ như vậy.

Quang Việt