Phố làm đơn

Dù nắng hay mưa, họ vẫn ngồi trên con phố đó kiên nhẫn nghe khách kể lể để chuyển tải thành những lá đơn. Những tiếng gõ lọc cọc trên máy đánh chữ của họ đã tạo nên một phố nghề độc nhất vô nhị ở đồng bằng sông nước miền Tây!

6g sáng, phố đánh máy thuê thức giấc. Theo ông Lê Văn Thạnh, một trong những người có mặt trong buổi đầu của phố làm đơn, khách thuê viết đơn đủ thành phần trong xã hội: công nhân, viên chức, học sinh... nhưng khách chính của phố là nông dân, những người đa phần không biết chữ. Nội dung thuê đánh máy xoay quanh: tranh chấp đất đai, ly hôn, xin cứu xét tai nạn giao thông...

Nghề này, những ngày cận tết ế ẩm dài dài cho đến ra giêng mới có khách. Cứ một trang khổ A4 kèm theo bốn trang photo có giá 10.000 đồng. Tùy theo nội dung đơn phức tạp hay đơn giản mà có giá 2.000 - 7.000 đồng/đơn. Thu nhập trung bình mỗi ngày của người đánh máy thuê khoảng 20.000 - 50.000 đồng, cũng có khi chỉ được 7.000 - 8.000 đồng nhưng hiếm khi không có khách.

Mỗi ngày cái máy chữ đã tải trên nó bao nhiêu nước mắt, nụ cười, đau đớn, hạnh phúc... của nhân sinh thế sự: chỉ vì một vài mét đất mà người ta dùng dao chém chết cốt nhục của mình; những người vợ chẳng nghĩ nghĩa tào khang đã gây chuyện để li hôn chồng, bỏ mặc con thơ để lấy chồng Đài Loan, đến khi chịu không nổi tủi nhục nơi xứ người đã trốn về nước, chồng cũ không ngó tới nên đã xấu hổ tự vẫn; rồi chuyện láng giềng ẩu đã nhau vì cả hai cùng bán chung một món hàng...  

Mặc dù những bàn đánh máy thuê nằm san sát nhau nhưng tuyệt nhiên không có sự tranh giành khách hàng. Khách của ai người đó tiếp. Điều đặc biệt là khách đến thuê làm đơn hầu như ở khắp ĐBSCL như Sóc Trăng, Vĩnh Long, Hậu Giang... chứ không riêng gì TP Cần Thơ. Có rất nhiều trường hợp khách nhờ vào đơn đánh thuê ở con phố này mà thắng kiện.

Tại một bàn máy chữ, một thanh niên đang bức xúc kể cho người đánh đơn thuê nghe về chuyện vợ mình giựt hụi mấy trăm triệu đồng rồi bỏ trốn khiến nợ đến đòi anh tứ phía. Anh nghĩ tất cả những chuyện đó do mẹ vợ chủ mưu bày ra để đoạt lấy số tiền khiến gia đình anh tan nát nên anh đến đây thuê viết đơn gửi đến các cấp có thẩm quyền yêu cầu mẹ vợ đem vợ anh ra để đối chất.

Người thanh niên này run giọng hỏi người viết đơn: “Theo kinh nghiệm của chú, mình trình bày như thế chính quyền có yêu cầu mẹ vợ tui đem vợ tui ra không?”. Người đánh đơn trấn an: “Cháu hãy bình tĩnh, đừng cuống, chuyện đâu còn có đó, sự thật trước sau thì cũng phải phơi ra ánh sáng thôi!”.

Còn ở bàn kế bên, một phụ nữ quê ở Sóc Trăng đang đau đớn thuật cho người viết đơn thuê về cái chết tức tưởi của con gái mình. Và bà đang nhờ người đánh máy thuê viết đơn thưa kiện kẻ mà mình nghi là hung thủ.

Theo Tuổi Trẻ, nghề này đòi hỏi người đánh máy thuê phải có học vấn và phải am hiểu luật pháp, nên trên bàn người nào cũng có Bộ luật dân sự và Từ điển tiếng Việt. Họ còn phải thường xuyên cập nhật thông tin qua báo chí, truyền hình... Thông thường một lá đơn phác thảo rồi viết ra khoảng 15 phút, nhưng cũng có những đơn phức tạp mất đến 2 - 3 giờ.

Ông Đáng tâm sự: “Nghề này phải có cái tâm, không nên vì vài nghìn đồng bạc mà vẽ vời kéo thêm chữ để tăng trang ăn tiền. Người ta đã nghèo, khốn khó, không biết chữ, không rành về luật, bất an, bấn loạn mới tìm đến mình, không nên thất đức!”.

Ông Đáng từng từ chối rất nhiều trường hợp yêu cầu ông đánh đơn làm giấy tờ xe hoặc khám sức khỏe. Ông chỉ họ đến cơ quan chức năng vì ở đó có bán đơn mẫu, chỉ cần điền vào theo hướng dẫn. Hoặc như trường hợp giấy tờ đất có nguồn gốc không rõ ràng, đất đai không có bằng khoán đầy đủ, ông chỉ họ đến Trung tâm Trợ giúp pháp lý để họ vừa đỡ tốn thời gian vừa đỡ tốn tiền và đến đó họ sẽ có dịp hiểu thêm về luật pháp. Và không phải ai thuê gì cũng đều gõ cả, có những lúc khách quấy rành rành ra đó, nhưng do không biết luật nên khăng khăng đòi kiện người khác.

Lần đó có một phụ nữ đi xe lôi bị té vì móc nối giữa xe và thùng xe bị đứt, bà đến nhờ ông Đáng viết đơn kiện người xe lôi để đòi bồi thường tiền thuốc men. Sau khi nghe chuyện, ông Đáng bảo: “Tôi sẽ làm đơn xin ở tù cho chị”. “Sao lại ở tù?”. “Thì theo lời chị kể, thứ nhất: khi chị té không có ai làm chứng. Thứ hai: sau khi té, tay xe lôi đó đã chở chị vô bệnh viện để lo thuốc men đủ cả rồi. Thứ ba: một tuần sau chị mới làm đơn thưa, trong khoảng thời gian đó chị sơ sẩy hay bất cẩn chuyện gì đó mà bị té ai biết được? Nếu tay xe lôi kiện lại thì chị ở tù là cái chắc bởi hai tội: vu khống và làm tiền, như thế không làm đơn ở tù thì làm đơn gì?”.

Lịch sử hình thành phố nghề rất giản đơn. Sau 1975, rất nhiều người hàng xóm thấy ông Trần Tư Bê là người có học nên nhờ ông đánh máy giùm các đơn từ như giấy khai sinh, giấy tờ xe, đơn xin tạm vắng... Thấy được nhu cầu của xã hội về một nghề mới nên ông Tư Bê rủ thêm một nhóm bạn ôm máy đánh chữ ra đường Võ Văn Tần để hành nghề đánh máy thuê kiếm sống. Buổi đầu phố viết đơn có tên “Tổ hợp cá thể đánh máy thuê” gồm 11 thành viên, có tổ trưởng, tổ phó, thủ quĩ hẳn hoi. Số tiền kiếm được mỗi ngày thủ quĩ giữ để chia đều cho từng thành viên. Sau đó tổ hợp giải tán, các cá nhân tách ra làm ăn riêng, ai đánh được bao nhiêu thì hưởng bấy nhiêu.

Trong 29 năm thăng trầm, phố hành nghề độc nhất vô nhị ở miền Tây này đã dời qua nhiều địa điểm: năm 1989 nằm ở đường Phan Đình Phùng, đến năm 1999 tọa lạc ở đường Ngô Văn Sở, năm 2003 chuyển đến đường Trần Quốc Toản cho đến nay. Những người già như ông Tư Bê, ông Hiếu, Sáu Quắn... vẫn còn trụ lại với nghề. Rồi người mới đến lấp vào số người bỏ nghề nên số thành viên vẫn cứ sàng sàng từ 11-13 người. Thời hưng thịnh nhất của phố viết đơn là thập niên 1980, người với máy quần nhau suốt.

Ông Tư Bê nhớ lại ngày đó âm thanh cứ rộn lên trên bàn phím. Đơn xin kết hôn được hối hả đánh tiếp theo đơn mua bán xe rồi đơn sở hữu nhà cửa... Ngoài văn bản giấy tờ, ông còn đánh thơ, truyện ngắn cho giới văn nghệ sĩ... Nhiều hôm phải thức đến 1-2 giờ khuya mới có thể giao kịp hàng cho khách. Rồi sự đăng quang của máy vi tính cộng thêm việc các cơ quan ban ngành in sẵn mẫu mã đơn từ đã làm tiếng gõ máy thưa đi. Đến năm 2003, thu nhập của người đánh máy thuê bị hẹp lại do số lượng khách hàng giảm đi thấy rõ nên phố nghề được chính quyền địa phương cho miễn đóng thuế hàng tháng...

29 năm viết đơn thuê đã biến chàng thanh niên Nguyễn Văn Hiếu 29 tuổi ngày nào thành ông Hiếu 58 tuổi. Ông bảo nhờ nghề gõ đơn thuê này mà ông đã nuôi năm đứa con khôn lớn. Trong cuộc đời gõ thuê lọc cọc của mình, ông sợ nhất là gõ đơn ly hôn. Bởi biết rằng đằng sau lá đơn này là tan vỡ hạnh phúc một gia đình.

Ông khuyên nhủ họ đủ điều, chừng nào chẳng đặng đừng ông mới bấm bàn phím. Cũng có khi hai vợ chồng đến đây làm đơn ly hôn, họ cứ cự cãi suốt. Ăn thua đủ từng câu chữ. Người chồng bảo ông Hiếu thêm vào câu này anh mới ký đơn ly hôn, nhưng người vợ không chịu bảo bớt ra cô mới chịu ký. Cuối cùng tờ đơn bị cả hai xé rách nát... Ông Hiếu rất tự hào vì cứ mười lần viết đơn thuê thì ông đã giúp thân chủ của mình thắng hết tám.

Tuy nhiên có một vụ kiện tụng tuy thắng nhưng lại là thua làm ông nhớ mãi. Đó là vụ bà mẹ và người con trai thứ hai giành nhau hai công đất. Người con này đã bị hai người em trai mình vì bênh mẹ mà dùng xà beng giết chết. Người vợ của người con trai thứ hai đó đến đây nhờ ông làm đơn kiện: yêu cầu tẩm liệm cho chồng, chu cấp 10 triệu đồng cho chị nuôi hai con mọn. Tòa xử người vợ thắng nhưng bên thua đã không đền tiền. Người phụ nữ bất hạnh đó đã dẫn hai con thơ bỏ xứ, giờ không biết trôi dạt ở phương nào.

Vào nghề này phải biết kiềm tính, bởi phần đông khách đến thuê mình đánh máy đang ở trong tình trạng khích động. Cứ để họ tuôn ra những điều mà họ đang bực, còn mình kiên nhẫn ngồi nghe đến khi họ bình tĩnh lại nói rõ thiệt hơn chứ đừng bốc theo họ. Đa số khách hàng ai cũng giành phần đúng về mình. Có trường hợp một người khách đến thuê viết đơn kiện hàng xóm đánh mình sưng mặt.

Ông Hiếu đã phân tích cho anh ta thấy cái quấy của mình: “À, anh đã xông vào nhà người ta trước, họ sẽ bảo vì tự vệ nên mới đánh trả anh và không chừng sẽ còn đâm đơn kiện ngược lại anh về tội xông vào nhà bất hợp pháp”. Nghe xong, vị khách nọ thôi làm đơn kiện tụng. Nhiều trường hợp người viết đơn thuê đã làm đơn không lấy tiền, đó là những nông dân nghèo đem đất đi cầm cố nhưng giờ bị xiết đi, trên đường đến phố đánh máy thuê lại bị bọn trộm rạch túi lấy sạch tiền. Sau khi viết đơn giùm, các ông còn dúi vào tay họ tiền về xe.